Hoe dwing je bedrijven tot het naleven van de regels? Is een ‘stok’ (strenge sancties) effectiever dan een ‘wortel’ (herstelgericht toezicht)? Het grootschalige onderzoek ‘De wortel of de stok’ werpt een nieuw licht op de handhavingspraktijk binnen de Nederlandse chemiesector en de binnenvaart. De resultaten tonen opvallende verschillen tussen beide sectoren.
Onderzoekers Aaron Bron, Marieke Kluin, Arjan Blokland en Wim Huisman doken in de data van 567 Seveso-inrichtingen (chemiebedrijven met risico’s op zware ongevallen) en bijna 8.000 binnenvaartschepen. Het doel was om te achterhalen of de zwaarte van een ingreep tijdens een inspectie daadwerkelijk leidt tot minder overtredingen in de toekomst.
Methodiek: verder kijken dan de oppervlakte
Volgens onderzoeker Marieke Kluin is het effect van sancties lastig te isoleren. Bedrijven die al vaker de fout in gaan, hebben namelijk intrinsieke kenmerken die de kans op toekomstige overtredingen vergroten. Om een zuiver beeld te krijgen, combineerde het team complexe data-analyses met een zogenaamde ‘vignettenstudie’. Hierbij kregen zowel toezichthouders als bedrijven hypothetische scenario’s voorgelegd om te toetsen hoe zij reageren op verschillende vormen van handhaving.
De resultaten: verschil per sector
Het onderzoek laat zien dat er geen “one-size-fits-all” oplossing bestaat voor effectieve handhaving:
- Chemiesector (Seveso): Bij chemiebedrijven blijkt de gekozen sanctie nauwelijks invloed te hebben op de naleving in de toekomst. De grootste voorspeller voor het aantal geconstateerde overtredingen is hier simpelweg de omvang van de inspectie: hoe meer onderwerpen een inspecteur vooraf vaststelt, hoe meer er wordt gevonden.
- Binnenvaart: In deze sector is een duidelijk preventief effect zichtbaar. Het opleggen van een sanctie leidt bij een volgende controle tot minder overtredingen. Opvallend is echter dat een zwaardere straf niet per definitie beter werkt dan een lichtere maatregel.
De voorkeur voor de ‘straf’
Een opmerkelijke uitkomst van het experiment is de psychologische beleving van handhaving. Zowel de gecontroleerde bedrijven als de inspecteurs zelf geven de voorkeur aan sancties die expliciet als ‘straf’ zijn geformuleerd.
Bedrijven beschouwen een bestraffende insteek als effectiever om de gestelde doelen te bereiken. Inspecteurs voelen zich er op hun beurt prettiger bij; zij zien een duidelijke straf als meer legitiem en geloofwaardig, wat hun bereidheid vergroot om deze instrumenten ook daadwerkelijk in te zetten in de praktijk.
Het volledige rapport is hier te downloaden.
Lees verder op handhavingengedrag.nl
